Mete Han

Adı ve Kökeni

Mete'nin asıl adının Batur veya Bagatur olduğu kabul edilir. Adının Çince kaynaklarda Mei-tei olarak çevrilmesi nedeniyle literatüre Mete olarak geçmiştir. Babası, Asya Hun İmparatorluğu'nun kurucusu Teoman'dır.

Kağan Oluşu

Çin kaynaklarına göre Teoman, üvey annesinin etkisiyle Mete yerine diğer oğlunu tahta çıkarmak istedi. Bu amaçla Mete'yi Yüeçiler'e rehin olarak gönderdi ve ardından Yüeçiler'e savaş ilan ederek oğlunun öldürülmesini planladı. Mete, babasının ordusu bölgeye ulaşmadan Yüeçiler'in elinden kaçmayı başardı. Bu zorlu süreci atlatmasının ardından babası ona bir tümen asker verdi. Mete, MÖ 209 yılında babası Teoman'ı, üvey annesini ve kardeşlerini ortadan kaldırarak kağan oldu.

Islıklı Ok ve Askeri Disiplin

Mete'nin, konar-göçer kavimlerin kullandığı çavuş oku adı verilen ıslıklı okun mucidi olduğu kabul edilir. Çin kaynaklarına göre, okunu hangi hedefe çevirirse askerleri de aynı hedefe ok atardı. Bir gün okunu en sevdiği atına çevirdiğinde tereddüt eden askerlerini cezalandırdı. Daha sonra okunu babası Teoman'a çevirdiğinde askerler tereddüt etmeden oklarını attı ve Teoman hayatını kaybetti.

Askeri Seferler ve İmparatorluğun Genişlemesi

Mete, önce doğu komşuları Donghular üzerine yürüyerek onları ağır bir yenilgiye uğrattı. Yapılan anlaşmayla Donghular her yıl sığır, at ve deve vergisi ödemeyi kabul etti ve MÖ 208'de Hun hakimiyetine bağlandı. Ardından Moğolistan'ın kuzeyindeki Tunguz gibi halkları da egemenliği altına aldı. MÖ 203'te Yüeçiler'i mağlup ederek topraklarına kattı. Ordos bölgesinde hakimiyet kurmaya çalışan Tahin Türkleri'ni yendi ve Sarı Irmak'ın güneyindeki kaleleri ele geçirdi. Bu zaferlerle önemli ticaret yollarının kontrolünü sağladı.

MÖ 200'de Han Hanedanı imparatoru Gaozu'nun 320.000 kişilik ordusunu Baideng'te (bugünkü Datong, Şanşi) kuşattı. Gaozu, Mete'nin eşine hediyeler göndererek kuzey eyaletlerini Hunlar'a bırakma ve yıllık vergi ödeme şartlarını kabul etti. MÖ 198'de ise Han prensesinin Mete'nin eşi olması ve yıllık haraç ödenmesi şartlarıyla barış antlaşması imzalandı.

Han Hanedanı ile İlişkiler

Baideng'deki kuşatmanın ardından Han imparatoru Liu Bang (Gaozu), yorgun ordusunun Hunlar ile baş edemeyeceğini anlayarak akrabalık ilişkisi kurmak amacıyla bir prensesi hediyelerle Hun sarayına gönderdi. Liu Bang MÖ 195'te ölünce karısı Lü Hou imparatoriçe oldu. MÖ 192'de Mete, Lü Hou'ya kaba bir üslupla evlenme teklif etti. İmparatoriçe, Hunlarla çatışmayı göze alamayarak bir prenses gönderdi. Çin kaynaklarına göre Mete, bu davranışından pişman olarak özür diledi.

İmparatorluğun Yapısı ve Mirası

Mete, saltanatı boyunca birçok kavmi Hun idaresi altında birleştirdi. Göçebe atlı okçuları tek bir imparatorluk çatısı altında topladı. Tarım Havzası'nda kendisine bağlılık yemini eden vaha şehir devletleri kurdu. Ordusu, savaş zamanında toplanan sivillerden değil, sürekli eğitimli ve savaşa hazır profesyonel askerlerden oluşuyordu. Hakim olduğu bölgelerdeki geniş tahıl ve yiyecek kaynakları ordusunu ayakta tutmasını sağladı.

Mete, MÖ 174 yılında öldüğünde yaklaşık 18.000.000 km² büyüklüğünde bir imparatorluk bıraktı. Sınırlar doğuda Japon Denizi'nden batıda İdil Nehri'ne, kuzeyde Sibirya'dan güneyde Tibet ve Keşmir'e uzanıyordu. Hunların karşısındaki tek düzenli güç olan Çin ordusunun iç karışıklıklar nedeniyle zayıf durumda olması, Mete'nin devletini kolayca büyütmesine zemin hazırladı.

Kültürel Etkiler ve Oğuz Kağan Efsanesi

Türk destanlarında Çin ve Hindistan fetihlerinden bahsedilen Oğuz Kağan'ın Mete olduğu sanılmaktadır. Destandaki Oğuz Kağan ile Mete'nin hayat hikayesi arasında birçok benzerlik bulunur. Mete'nin hayat hikayesinin Oğuz Kağan efsanesinin tarihi temelini oluşturduğuna inanılır.

Mete'nin adı, Çin efsanelerinde acımasız ve disiplinli komutan karakterlerine Modu, Şanyu gibi isimlerle verilmiştir. Disney'in Mulan çizgi filminde Çin Seddi'ni aşarak Han Hanedanı'na saldıran Hun reisi Şan-Yu karakterinin motifi Mete'den alınmıştır. Kırgız sanatçı Turdakun Niyazaliyev'in 'Büyük Türkiye' şarkısında da Mete Han anılmıştır.

Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi, Nihal Atsız'ın görüşleri ve Yılmaz Öztuna'nın teklifiyle Mete'nin tahta çıktığı MÖ 209 olarak kabul edilmiştir.