Malazgirt Muharebesi

Savaşın Önemi ve Sonuçları

Malazgirt Muharebesi, Büyük Selçuklu hükümdarı Alp Arslan'ın kesin zaferiyle sonuçlanmış ve tarihe "Türklere Anadolu'nun kapılarını açan son muharebe" olarak geçmiştir. Savaşın ardından çok sayıda Türk, Anadolu'ya göç ederek yerleşmeye başlamıştır.

Bizans ordusunun ağır yenilgisi ve İmparator Romen Diyojen'in esir düşmesi, Bizans'ın Anadolu ve Ermenistan üzerindeki hâkimiyetini ciddi biçimde sarsmıştır. Bu kayıp, Bizans'ta iç çatışmalara ve ekonomik krize yol açmış, sınır savunmasını zayıflatmıştır. Sınırların korunamaması, Türklerin Orta Anadolu'ya doğru kitlesel hareketini hızlandırmıştır. Kaynaklara göre 1080 yılına gelindiğinde Selçuklu Türkleri yaklaşık 78.000 kilometrekarelik bir alanı ele geçirmiştir. Bizans'ta istikrarın yeniden sağlanması ise yaklaşık otuz yıl sürmüştür.

Bu muharebe, bir Bizans imparatorunun Müslüman bir komutana esir düştüğü tek olay olarak da tarihe geçmiştir. Ayrıca, Valerianus'tan bu yana geçen sekiz yüz yıllık sürede bir Roma imparatorunun düşman kuvvetlerince sağ olarak ele geçirildiği ilk vakadır.

Arka Plan

Bizans İmparatorluğu, Orta Çağ'ın ilk dönemlerinde hâlâ güçlü bir devlet olmasına rağmen, IX. Konstantinos Monomakhos döneminde askerî açıdan gerilemeye başlamıştır. Bu gerileme X. Konstantinos Dukas döneminde de sürmüştür. I. İsaakios Komnenos'un yaklaşık iki yıl süren reform çabaları, ordunun çöküşünü yalnızca bir süreliğine geciktirebilmiştir. Yaklaşık 1053 yılında IX. Konstantinos, yaklaşık 50.000 askerden oluşan İberya Ordusu'nu dağıtarak Selçuklularla ateşkes yapmıştır.

1060'lı yıllarda Alp Arslan, Türk boylarının bugünkü Ermenistan toprakları ve Anadolu'ya göç etmelerine izin vermiştir. 1064 yılında büyük bir Selçuklu ordusu, 25 gün süren kuşatmanın ardından Ani'yi ele geçirmiştir. 1068'de iktidara gelen Romen Diyojen, askerî reformlar yaparak Selçuklulara karşı seferler düzenlemiş; ancak kesin bir başarı elde edememiştir. 1070 yılında Türkler, Malazgirt ve Erciş kalelerini ele geçirmiş, ardından Diyarbakır'ı almış ve Urfa'yı kuşatmıştır.

Orduların Durumu

Bizans ordusu, batı eyaletlerinden gelen yaklaşık 5.000 profesyonel asker ve doğu eyaletlerinden gelen benzer sayıda askerden oluşuyordu. Orduda ayrıca Frank ve Norman paralı askerler, Uz ve Peçenek Türkleri, Bulgar, Slav, Gürcü ve Ermeni birlikleri ile Vareg Muhafızları'nın bir bölümü yer alıyordu. Kaynaklara göre ordu mevcudu farklı tahminler içermektedir; bazı kaynaklar 40.000, Türk ve Müslüman kaynakları 200.000, bir Ermeni tarihçi ise 1 milyon rakamını vermektedir.

Alp Arslan'ın ordusunun ise 30.000 ila 50.000 kişi arasında olduğu kabul edilir. Orduda Sav Tigin, Afşin, Ay Tigin, Kutalmış oğlu Süleymanşah, Artuk, Danişmend, Saltuk ve Mengücek gibi emirler ve beyler bulunuyordu. Bu beyler savaş sonrasında Anadolu'ya yayılarak Anadolu Beylikleri'ni kurmuşlardır. Bazı kaynaklarda Selçuklu ordusunda Kürt askerlerin de yer aldığı belirtilmekle birlikte, bu rivayetin zayıf olduğunu ifade eden tarihçiler de vardır.

Savaş Öncesi Gelişmeler

Romen Diyojen, 13 Mart 1071'de Konstantinopolis'ten ayrılarak büyük bir orduyla sefere çıkmıştır. Ordu, Sivas'ta dinlenmiş ve Erzurum'a ulaşmıştır. Generallerin bir kısmı ilerlemeyi sürdürmeyi, bir kısmı ise beklemeyi önermiştir; sonuçta ilerleme kararı alınmıştır. Bizans ordusu, Malazgirt ovasına ulaşmak için Hınıs'tan geçerek Kocasu Çayı yolunu izlemiş ve mızraklarını bölgedeki ağaçlardan imal etmiştir.

Diyojen, Alp Arslan'ın çok uzakta olduğunu düşünerek Malazgirt ve Ahlat'ı hızla geri alabileceğini ummuştur. General Joseph Tarchaniotes'i düzenli birlikler ve Vareg Muhafızları'nın bir kısmıyla Ahlat'a göndermiş, kendisi de ordunun geri kalanıyla Malazgirt'e yürümüştür. Türk kaynaklarına göre Tarchaniotes'in birliği savaştan önce Alp Arslan tarafından yenilgiye uğratılmış; Bizans kaynakları ise böyle bir çatışmadan söz etmemektedir.

Muharebe

Diyojen, 23 Ağustos'ta Malazgirt'e ulaşarak şehri ele geçirmiştir. Selçuklu atlı okçuları Bizans birliklerine saldırılar düzenlemiştir. Ertesi gün keşif birlikleri Selçuklu ordusunun ana kuvvetlerini tespit etmiş, ancak baskı karşısında geri çekilmek zorunda kalmıştır. General Basilakes'in gönderdiği süvari birliği bozguna uğratılmış ve Basilakes esir alınmıştır. Selçuklu kuvvetleri gece boyunca tepelerde gizlenerek Bizans ordusunun gece saldırısını imkânsız hâle getirmiştir.

25 Ağustos'ta Bizans ordusundaki bazı Türkî paralı askerler Selçuklu tarafına katılmıştır. 26 Ağustos Cuma sabahı Alp Arslan, düşman birliklerini ordugâhının 7-8 km uzağında görmüş ve barış teklifi için elçiler göndermiştir. Ancak savaş kaçınılmaz olmuştur. Alp Arslan'ın uyguladığı "Kurt Kapanı Taktiği" ile Bizans ordusu ağır bir yenilgiye uğratılmış, İmparator Romen Diyojen esir düşmüştür.