İsmet İnönü

İlk Yılları ve Askerî Eğitimi

Mustafa İsmet, 24 Eylül 1884'te İzmir'de dünyaya geldi. Babası Bitlis'in köklü ailelerinden Kürümoğulları'na mensup Mehmed Reşid Efendi, annesi ise Razgradlı ulema ailesinden Cevriye Hanım'dır. Aile, oğullarının eğitimi için önce Sivas'a, ardından İstanbul'a taşındı.

İlk ve orta öğrenimini Sivas'ta tamamlayan İsmet, 1897'de İstanbul'a giderek Mühendishane İdadisi'ne kaydoldu. 1901'de girdiği Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun'dan (Topçu Okulu) 1903'te topçu teğmeni olarak mezun oldu. Ardından girdiği Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni 1906'da birincilikle bitirerek kurmay yüzbaşı rütbesiyle Edirne'deki 2. Ordu'da göreve başladı. Üstün zekâsı ve çalışkanlığı, onu Osmanlı ordusunun parlak genç subayları arasına soktu.

Osmanlı Ordusunda ve I. Dünya Savaşı'nda Hizmet

İsmet Bey, 1908'de 2. Süvari Fırkası kurmaylığına atandı ve 31 Mart İsyanı sırasında Hareket Ordusu karargâhında görev aldı. 1911'de Yemen'deki Kuvâ-yi Mürettebe Komutanlığı kurmaylığına getirildi; 1912'de binbaşı rütbesine terfi etti. Balkan Savaşları'nda Çatalca Ordusu'nda görev yaptı ve İstanbul Antlaşması görüşmelerinde askerî danışman olarak bulundu.

I. Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi'nde 2. Ordu Kurmay Başkanı olarak Mustafa Kemal Paşa ile yakın çalışma imkânı buldu. 1916'da 4. Kolordu Komutanlığı'na atandı. Ardından Filistin Cephesi'nde 20. ve 3. Kolordu komutanlıklarını üstlendi. Megiddo Muharebesi'nde yaralanarak İstanbul'a dönmek zorunda kaldı. Savaşın sonunda Harbiye Nezareti Müsteşarlığı'na getirildi.

Kurtuluş Savaşı'nda Komutanlık

Mondros Mütarekesi sonrası Anadolu'da başlayan Millî Mücadele'ye katılmak üzere 1920'de Ankara'ya geçen İsmet Bey, Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısı üzerine İstanbul ile tüm resmî bağlarını kopardı. TBMM'ye Edirne milletvekili olarak katıldı ve 3 Mayıs 1920'de Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekilliği'ne (Genelkurmay Başkanlığı) getirildi. İstanbul Hükûmeti tarafından gıyabında idam cezasına çarptırıldı.

Batı Cephesi Kuzey Kesimi Komutanı olarak 6-11 Ocak 1921'de Birinci İnönü Muharebesi'nde Yunan ilerleyişini durdurdu ve tümgeneralliğe terfi ederek Paşa oldu. 23 Mart-1 Nisan 1921'deki İkinci İnönü Muharebesi'nde de zafer kazandı. Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz'da Batı Cephesi Komutanı olarak görev yaptı. Zaferin ardından Mudanya Mütarekesi görüşmelerinde Türk tarafını temsil etti.

Lozan ve Cumhuriyet'in İlk Yılları

İsmet Paşa, 26 Ekim 1922'de Hariciye Vekili seçildi ve Lozan Barış Konferansı'nda Türk heyetine başkanlık etti. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı ve egemenliği uluslararası alanda tescil edildi. Bu diplomatik zafer, onun devlet adamlığındaki en büyük başarılarından biri oldu.

Cumhuriyet'in ilanından bir gün sonra, 30 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk hükûmetini kurarak Başbakan oldu. Halifeliğin kaldırılması, öğretimin birleştirilmesi gibi köklü devrimler bu dönemde hayata geçirildi. 1925'te Şeyh Said İsyanı'nın bastırılmasında kararlı bir tutum sergiledi. 1934'te Soyadı Kanunu ile Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine İnönü soyadı verildi. 1925-1937 yılları arasında kesintisiz 12 yıl Başbakanlık yaptı; devletçilik ilkesinin benimsenmesinde ve uygulanmasında öncü rol oynadı.

Cumhurbaşkanlığı ve II. Dünya Savaşı

Atatürk'ün vefatının ardından 11 Kasım 1938'de TBMM tarafından oy birliğiyle Cumhurbaşkanı seçilen İnönü, 26 Aralık 1938'deki CHP Olağanüstü Kurultayı'nda partinin değişmez genel başkanı seçildi ve kendisine 'Millî Şef' unvanı verildi.

Göreve başlamasının hemen ardından patlak veren II. Dünya Savaşı'nda Türkiye'yi savaşın dışında tutmayı başardı. Savaş yıllarında yaşanan ekonomik sıkıntılar ve Varlık Vergisi uygulaması dönemin tartışmalı mirası oldu. Bu dönemde Hasan Âli Yücel'in öncülüğünde Köy Enstitüleri kuruldu; Harika Çocuklar Yasası ile İdil Biret ve Suna Kan gibi sanatçıların yetişmesine katkı sağlandı. Savaş sonrası Sovyet tehdidi karşısında Türkiye'yi Batı ittifakına yakınlaştırdı ve çok partili hayata geçişin önünü açtı.

Çok Partili Hayat ve Sonraki Yıllar

1950 seçimlerinde partisinin yenilgisiyle Cumhurbaşkanlığı sona eren İnönü, 1950-1960 yılları arasında ana muhalefet lideri olarak görev yaptı. 27 Mayıs 1960 Darbesi sonrası yapılan 1961 seçimlerinde CHP birinci parti oldu; ancak tek başına iktidar için yeterli oy alamadı. İnönü, Adalet Partisi ile Türkiye'nin ilk koalisyon hükûmetini kurarak 1965'e kadar Başbakanlık yaptı.

1965'ten sonra yeniden ana muhalefet lideri olan İnönü, 1972'de CHP genel başkanlığından ayrıldı. 25 Aralık 1973'te Ankara'da solunum yetmezliği nedeniyle vefat etti. Toplam 16 yıl 11 ay ile Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en uzun süre Başbakanlık yapan ismi olarak tarihe geçti.

Vefa ile

İsmet İnönü, İnönü Muharebeleri'nde kazandığı zaferlerle Millî Mücadele'nin seyrini değiştirmiş, Lozan'da milletin bağımsızlığını tescillemiştir. Onun ve silah arkadaşlarının aziz hatırası, vatan toprağını kanlarıyla sulayan tüm şehitlerimizle birlikte milletimizin gönlünde daima yaşayacaktır.