Conkbayırı Muharebeleri

Öncesi ve Harekât Planı

25 Nisan 1915'teki çıkartmaların ardından Mayıs sonlarına kadar süren çatışmalarda Osmanlı savunması, Birleşik Donanma'nın yoğun topçu desteğine rağmen hatlarını yalnızca birkaç yüz metre geri çekmiş, inatçı bir direniş göstermişti. Bu ilerlemeler İtilaf kuvvetlerine beklenmedik ölçüde ağır kayıplara mal olmuş, cephe kilitlenmişti.

Akdeniz Yurtdışı Seferi Kuvvetleri Komutanı General Sir Ian Hamilton, bu kilitlenmeyi kırmak için takviye birlikler istedi. Gelen takviyelerle iki operasyon planlandı: Anzak Kolordusu'nun 2. Tümeni ile Arıburnu'nun kuzeyinden bir çevirme taarruzu ve daha kuzeyde yeni bir cephe açılması. Her iki harekât da 6 Ağustos 1915'te başlayacaktı.

Takviyeli Anzak 2. Tümeni'nin taarruzu 'Sarı Bayır Harekâtı' olarak bilinir. Amaç, Kocaçimen Tepesi – Besim Tepe – Conk Bayırı ve Düztepe hattını ele geçirmekti. Anzak kuvvetleri iki kol halinde ilerleyecek, sağ kol Şahintepe üzerinden Conkbayırı'nı, sol kol ise Kocaçimen Tepesi ve Besim Tepe'yi hedef alacaktı. Conk Bayırı'na yönelen taarruzlar ve Osmanlı karşı taarruzları, Conk Bayırı Muharebeleri olarak anılır.

7 Ağustos: İlk Taarruz ve Osmanlı Savunması

General F.E. Johnston komutasındaki sağ taarruz kolu, 7 Ağustos sabahı Şahin Sırtı üzerinden Conk Bayırı'na taarruz edecek ve tepeyi gün doğmadan önce işgal etmiş olacaktı. Ancak Osmanlı direnişi ve bir taburun yolunu kaybetmesi nedeniyle ilerleme gecikti. Gece boyunca duyulan silah sesleri Osmanlı karargâhlarını alarma geçirdi.

Kuzey Grup Komutanı Esat Paşa, elindeki tek ihtiyat tümeni olan 9. Tümen'in iki alayını Conkbayırı'na gönderdi. Tümen komutanı Albay Hans Kannengiesser, birliklerinden önce bölgeye ulaştı ve Conk Bayırı'ndaki tek kuvvet olan bir topçu bataryasını koruyan yirmi erata, ilerleyen bir keşif koluna ateş açma emri verdi. Çatışma sonrası keşif kolu çekildi, ancak Albay Kannengiesser göğsünden yaralandı.

Mustafa Kemal Bey'in gönderdiği iki alay da savunmaya katıldı. Saat 09:00'da Birleşik Donanma'nın yoğun topçu ateşi bir buçuk saat boyunca Conkbayırı'nı dövdü. Saat 10:30'da General Johnston'ın iki tugayı taarruza kalktı, ancak ilk dalga 100 metreden az ilerleyebildi, 250 erat ve subay kaybederek geri çekildi. Taarruz durduruldu.

8 Ağustos: Yeni Zelanda ve İngiliz Taarruzu

8 Ağustos'ta Şahin Tepe üzerinden Conk Bayırı'na yapılacak taarruz için Yarbay William G. Malone komutasında bir Yeni Zelanda ve iki İngiliz taburu görevlendirildi. Deniz ve kara topçusunun desteğindeki hazırlık ateşi ardından taburlar saat 05:30'da taarruza geçti. İngiliz ve Yeni Zelanda birlikleri, sırtın güney ucuna ciddi bir direnmeyle karşılaşmadan ulaştı; ancak bu, Conk Bayırı zirvesinin işgali anlamına gelmiyordu.

Müttefik ilerleyişi, Düz Tepe ve Besim Tepe'deki Osmanlı mevzilerinin yan ateşi altında kaldı. Saat 09:00'a doğru yedek birlikler ileri sürüldü, ancak ağır kayıplar verdiler; özellikle Maoriler tüm birliklerle temasını kaybedecek kadar geri püskürtüldü.

Conkbayırı, Anafartalar Grup Komutanlığı sorumluluğundaydı. Albay Fevzi Bey, bir gün önce atanmıştı ve elinde ihtiyat yoktu. Esat Paşa'dan yardım isteyince, o da Güney Grup Komutanı Vehip Paşa'dan takviye istedi. Vehip Paşa, Kurmay Albay Ali Rıza Bey komutasındaki 8. Tümen'in 23. ve 24. Alaylarını gönderdi. Bu birlikler saat 19:00 dolaylarında Conk Bayırı'na ulaşmaya başladı. Saat 22:30'da girişilen karşı taarruz sonuç getirmedi; bu çatışmada Yarbay Malone öldü, bazı Osmanlı subayları yaralandı.

9 Ağustos: Baldwin Taarruzu ve Gurka Hücumu

General Godley, 9 Ağustos sabahı için planladığı taarruzda, İngiltere'den yeni gelen 'Yeni Ordu' birliklerini kullanacaktı. Esas taarruz, beş tabur gücünde bir kuvvetle Conk Bayırı zirvesine yönelikti ve General Anthony H. Baldwin komutasındaydı. Sol kanatta General Cox'un iki tugayı Besim Tepe'ye, sağ kanatta ise General Johnston'ın birlikleri Conk Bayırı sırtlarına taarruz edecekti. Taarruz, 04:30'da başlayıp 05:15'te sona erecek hazırlık ateşinin ardından başlayacaktı.

Ancak General Baldwin'in kuvvetleri gece yürüyüşünde Ağıldere'de yollarını kaybetti. Bombardıman bittiğinde taarruz çıkış hattına ulaşamadılar. Bu nedenle merkez taarruzu başlamadı, kanatlar da ilerlemedi. Yalnızca sol kanattaki Gurka taburu Besim Tepe'ye taarruz etti. Bombardıman sırasında Osmanlı savunması geri hatta çekildiği için tepeye ulaştılar, ancak ön siperlere dönen Osmanlı eratının süngü hücumuna uğradılar. Tugay komutanı yaralandı, diğer subaylar öldü. Gurkalar 200 kayıp vererek geri çekildi.

Kısa süre sonra 'Ağıl' mevkisine ulaşan Baldwin kuvvetleri şiddetli ateş altında kaldı ve geri çekilerek siper kazmaya başladı. Conk Bayırı sırtlarındaki Yeni Zelanda birlikleri ise zirvedeki Osmanlı siperlerine çok yakın oldukları için hazırlık ateşi açılamadı; Osmanlı savunması onları sürekli ateş altında tuttu. Besim Tepe'den gelen yan ateşle de kayıplar artınca bu birlikler sırtları boşaltarak geri çekildi.

10 Ağustos: Mustafa Kemal'in Karşı Taarruzu

10 Ağustos 1915 sabahı, saat 04:30'da Osmanlı topçusunun ateşiyle başlayan karşı taarruz, Mustafa Kemal Bey'in komutasında gerçekleşti. Bu taarruz, Conkbayırı'ndaki İtilaf birliklerini büyük ölçüde geriletti ve cephe hattını yeniden Osmanlı lehine dengeledi. Mustafa Kemal Bey'in bizzat yönettiği bu harekât, savaşın seyrini etkileyen önemli bir dönüm noktası oldu.

Karşı taarruz sonucunda İtilaf kuvvetleri Conk Bayırı sırtlarından çekilmek zorunda kaldı. Osmanlı savunması, bu kritik bölgedeki üstünlüğünü pekiştirdi. Muharebeler, 10 Ağustos itibarıyla büyük ölçüde sona erdi; ancak bölgedeki çatışmalar, Gelibolu cephesinin genel seyri içinde devam etti.