Çanakkale Şehitler Abidesi

Savaşın Ardından: Kayıplar ve Mezarlar

I. Dünya Savaşı sırasında Gelibolu Yarımadası, tarihin en kanlı muharebelerinden birine sahne oldu. İngilizlerin 205 bin, Fransızların ise 47 bin zayiat verdiği bu savaşta Türk tarafının kayıpları farklı kaynaklarda değişik rakamlarla ifade edilir. 5. Ordu Komutanlığının Başkomutanlık Vekaletine sunduğu raporlara göre Türk zayiatı toplamda 213.882'dir.

Yoğun çatışmalar nedeniyle ölen askerlerin defnedilmesi her iki taraf için de büyük bir sorun haline gelmişti. Dar bir alanda biriken şehitler, tek kişilik mezarlar yerine toplu mezarlara gömülmek zorunda kalındı. Mondros Mütarekesi'nin ardından İngilizler, bölgede çeşitli mevkilerde yeni mezarlıklar ve abideler inşa etti. Türk Kurtuluş Savaşı'nın ardından Türkiye hükümeti, savaşta ölen İngiltere, Fransa ve İtalya askerlerinin mezarlarının ve abidelerinin bulunduğu arazileri ilgili devletlere süresiz olarak bırakmayı kabul etti.

İngilizler, işgal döneminde başladıkları mezarlık ve abide çalışmalarını Lozan Antlaşması sırasında otuza çıkardı. Fransızlar, Seddülbahir'de inşa ettikleri mezarlığı 1930'a kadar düzenledi. Yeni Zelandalılar da 1919'dan itibaren kendi şehitliklerini oluşturmaya başladı. Ancak Türk şehitleri için uzun süre Gelibolu'da bir abide dikilemedi.

İlk Adım: Mehmet Çavuş Abidesi

Türk şehitleri için abide dikilmesi konusunda atılan ilk somut adım, 1934 yılında Mehmet Çavuş Abidesi'nin yeniden inşası oldu. Bölgede toplanan taşların üst üste konulmasıyla oluşturulan bu abide, Gelibolu'nun ilk Türk abidesi olma özelliğini taşıyordu. İnşaatını Jandarma Er Okulu gerçekleştirdi.

Çanakkale Şehitler Abidesi dikilinceye kadar Türk heyetlerinin bütün resmi törenleri bu anıtın bulunduğu yerde düzenlendi. Bu abide, Türk milletinin şehitlerine olan vefasının sembolü olarak yıllarca ayakta kaldı.

Abidenin Doğuşu: Yarışma ve İnşaat

1943 yılında Millî Savunma Bakanlığı, Çanakkale şehitleri için bir abide yarışması düzenledi. 1944'te yapılan yarışmaya 37 proje katıldı. İstanbul Teknik Üniversitesi'nde öğrenci olan Feridun Kip, Doğan Erginbaş ve İsmail Utkular'ın projesi birinci seçildi. Ancak mali imkansızlıklar nedeniyle proje uzun süre hayata geçirilemedi.

Konu, çeşitli defalar meclis gündemine geldi. 1952 Nisan'ında Millî Türk Talebe Birliği'nin (MTTB) Çanakkale Valiliği'ne ve hükümete başvurmasıyla yeniden gündeme oturdu. Bayındırlık Bakanlığı başvuruyu kabul etti ve çalışmalar başladı. Daha önce kazanan projenin uygulanmasına karar verildi. İnşaatın takibi için başkanlığını Emin Nihat Sözeri'nin yaptığı 9 kişilik 'Çanakkale Şehitleri Abidesi İnşaatına Yardım Komitesi' kuruldu. Abidenin Hisarlık Tepe'de, betonarme olarak ve üzeri granit kaplanarak yapılması kararlaştırıldı.

Komitenin yardım çağrısı büyük bir kampanyaya dönüştü ve temel 17 Nisan 1954'te atıldı. Ancak inşaat, kullanılan malzemelerin bozuk ve kalitesiz olduğunun tespiti üzerine durdu ve ihale feshedildi. Yeniden ihale edilen inşaatın 1958 Temmuz'unda bitmesi planlandı. Fakat duraklama döneminde personel maaşları ödendiği ve inşaat malzemelerinin fiyatları arttığı için halktan toplanan yardım paraları 1957'de tükendi. İnşaatın temel takviyesi yapılmış, granit ancak 12 metreye kadar yükselmişti.

Milli Seferberlik: Yardım Kampanyası

İnşaatın yarım kaldığını gören Milliyet gazetesi muhabiri Necmi Onur'un haberi ve yazar Refi Cevat Ulunay'ın yazıları kamuoyunda büyük ilgi uyandırdı. Gazete, 18 Ocak 1958 itibarıyla ülke çapında bir yardım kampanyası başlattı. Kampanya, Türk basınının diğer yayın organları tarafından da desteklendi.

100 bin liralık hedefle başlayan kampanya, 18 Mart 1958'de sona erdiğinde 1 milyon 686 bin 251 liralık bir hasılata ulaşıldı. Bu büyük destekle abidenin gövde inşaatı 18 Eylül 1959'da tamamlandı. Resmi açılış ise Anafartalar Zaferi'nin 45. yıl dönümüne denk gelen 21 Ağustos 1960'ta, dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Cevdet Sunay tarafından yapıldı.

Cumhuriyet'in Sahiplenmesi ve Müze

Abidenin bakım ve personel işleri 1962 yılında Millî Eğitim Bakanlığı'na devredildi. Orman Genel Müdürlüğü, Gelibolu Yarımadası'nı 1973'te 'millî park' ilan etti. 1971 yılında, İngiliz Kraliçesi II. Elizabeth'in de katıldığı bir törenle abidenin altında bir savaş müzesi açıldı. Burada Çanakkale Savaşları'ndan kalma kalıntılar ve dokümanlar sergilenmeye başlandı. Savaş Eserleri Müzesi daha sonra Kabatepe Müzesi'ne taşındı.

Ana kaidenin ayaklarındaki rölyefler 2002 yılında tamamlandı. 2004'te tören alanı ve sembolik şehitlikte düzenlemeler yapıldı. 2005'te restorasyondan geçen anıt, 2007'de yeni şehitlik inşasıyla son şeklini aldı. Sembolik kabirlerdeki, üzerinde şehit isimleri yazan çift camlı kabir taşları değiştirildi. Saydamlık ve yağış nedeniyle okunamayan isimlerin belirginleştirilmesi için camların arasına Türk Bayrağı motifli saydam olmayan plakalar yerleştirildi.

Mimari ve Sembolik Değer

Çanakkale Şehitler Abidesi, 25x25 metrelik bir kaide üzerine oturtulmuş dört ayak ve bir kubbeden oluşur. Yüksekliği 41,7 metre, ayakların genişliği 7,5 metredir. Anıt, toplam 625 metrekarelik bir alanı kaplar. Tasarımcıları, Roma döneminden beri kullanılan zafer takı formunun farklı bir yorumunu oluşturmaya çalıştıklarını ifade etmişlerdir. Uzaktan bakıldığında Mehmetçiğin 'M' harfi şeklinde görünmesi, anıtın en dikkat çekici özelliklerindendir.

Abidenin tavan kısmına mozaikten Türk bayrağı işlenmiştir. Şeref holünde, Mehmet Akif Ersoy'un 'Çanakkale Şehitlerine' şiirinden bir dörtlüğün yer aldığı bir lahit taşı bulunur. Dört ayağında sekiz rölyef vardır; denize bakan dördü deniz savaşlarını, karaya bakan dördü ise kara savaşlarını anlatır.

Girişin sol tarafında 1992'de yaptırılan sembolik şehitlik yer alır. Şehitliğin giriş kapısının hemen sağında, Mustafa Kemal'in 1934'te yabancı askerlere hitaben yazdığı ve dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya tarafından Anzak Günü'nde okunan ünlü sözleri bulunur. Bu sözler, savaşın acısını ve insanlık dersini gelecek kuşaklara aktarır.