Bilge Kağan

İlk Yılları ve Şadlık Dönemi

Bilge Kağan, 683 yılında dönemin merkezi Çugay-Kuz Dağı civarında doğdu. Babası İlteriş Kağan'ın 691'de ölümü üzerine amcası Kapgan Kağan'ın himayesinde büyüdü. 697'de Tarduşlar üzerine şad olarak atandı ve Köli Çor'un denetiminde yetişti.

Genç yaşta askeri tecrübe kazanan Bilge Kağan, 698'de Bolçu Savaşı'na, 701'de Iduk Baş Savaşı'na katıldı. 700'de Tangutlar üzerine sefer düzenleyerek onları yenilgiye uğrattı. 703'te Basmılları itaat altına aldı. 707'de Ming Şa Muharebesi'nde yer aldı. 709-711 yılları arasında Çik, Kırgız ve Türgiş ayaklanmalarının bastırılmasında önemli rol oynadı. 711-712'de Araplara karşı yapılan sefere katıldı ancak sonuç alınamadı. 714'te Karlukları Tamag Iduk Baş'ta yendi.

715-716 yılları, Dokuz Oğuzların önderliğindeki boyların ayaklanmasıyla geçti. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ile birlikte bir yıl içinde dört kez savaştı. Togu Balık, Andırgu, Çuş Irmağı ve Ezginti Kadız'da yapılan muharebeler sonucunda ayaklanma bastırıldı.

Tahta Çıkışı ve İlk Faaliyetleri

Amcası Kapgan Kağan'ın 716'da ölümü üzerine tahta geçen İnel Kağan, genç ve deneyimsiz olduğu için devleti toparlayamadı. 717 Şubat'ında Kül Tigin'in planladığı bir darbeyle İnel Kağan ve destekçileri idam edildi. Bunun üzerine Bilge, 'Tanrı Gibi Gökte Olmuş Türk Bilge Kağan' unvanıyla kağan ilan edildi.

Tahta çıktığında devlet otoritesi zayıflamıştı. Kendi yazıtında bu durumu, ulusun yaya ve çıplak olarak geri döndüğünü belirterek anlatır. Önce töreleri yeniden uygulamaya koydu. 717'de Uygurlar üzerine sefer düzenleyerek Kargan Savaşı'nda onları yendi. 718'de Karlukları itaat altına aldı.

Çin'e sefer yapmayı düşündüyse de Tonyukuk'un tavsiyesiyle bundan vazgeçti. Barış için elçi gönderdiyse de Tang imparatoru bunu kabul etmedi. 720'de Tang'ların kurduğu ittifaka karşı Tonyukuk'un yönlendirmesiyle önce Basmıllar bozguna uğratıldı, ardından Tang ordusu soğuk nedeniyle geri çekildi. 721'de Kitanlara, 722'de Tatabılara seferler düzenlendi.

Kültürel ve Sosyal Politikalar

Tang Hanedanlığı ile barış sağlandıktan sonra Bilge Kağan, ülkenin ekonomik ve kültürel kalkınmasına yöneldi. Döneminde Ongin Yazıtı (719-720), Altun Tamgan Tarkan Yazıtı (724), Tonyukuk Yazıtı (725) ve Kül Tigin Yazıtı (732) gibi önemli eserler dikildi. Bu yazıtlar Türk edebiyatının ilk örnekleri olarak kabul edilir.

Budizm'e ilgi duyup bir tapınak inşa ettirmek istediyse de Tonyukuk'un uyarıları üzerine bu fikrinden vazgeçti. Milletini yerleşik hayata geçirmek için kaleler inşa etmek istedi, ancak bu konuda da Tonyukuk ile görüş ayrılığına düştü. Tonyukuk, devleti zayıflatacak bir çatışmaya girmek yerine ailesi ve boyuyla birlikte Orhun Vadisi'nin yaklaşık 400 km uzağındaki Tula Nehri kıyılarına çekildi ve 726'daki ölümüne kadar orada yaşadı.

Ölümü ve Mirası

Bilge Kağan, 734 yılında bakanı Buyruk Çor tarafından zehirlendi. Zehirlenme nedeni kaynaklarda açıkça belirtilmemektedir. Buyruk Çor'un 727'de Tang Hanedanlığı'na elçi olarak gönderilmesi, Çinliler tarafından bu işe ikna edilmiş olabileceği ihtimalini doğurmaktadır. Zehirlendiğini anlayan Bilge Kağan, Buyruk Çor'u ve ailesini idam ettirdi. Ancak kendisi 25 Kasım 734'te hayatını kaybetti.

Cenaze törenine komşu ülkelerden yoğun katılım oldu. 22 Haziran 735'te defnedildi. Yazıtında, Türk milletinin minnetini ifade eden ifadeler yer alır. Mezarının başına oğlu Tengri Kağan tarafından Bilge Kağan Yazıtı dikildi. Bu yazıtı, edebi yönüyle bilinen diğer oğlu Yollıg Kağan 34 günde yazdı.

Bilge Kağan, Türk tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilir. Devleti yeniden yapılandırması, yazıtları ve töreye verdiği önemle hatırlanır.

Zehirlenme İddiası

Ahmet Akyol tarafından öne sürülen bir iddiaya göre Bilge Kağan, bakanı Buyruk Çor tarafından değil, hanımı Pofu Hatun tarafından zehirlenmiştir. Bu iddiaya göre Bilge Kağan, 720'den itibaren Tang Hanedanlığı ile barışçıl ilişkiler kurmuş ve sınır bölgelerinde pazarlar açtırmıştır. Bu pazarlarda at, ipek gibi malların ticareti yapılıyordu.

İddiaya göre Bilge Kağan, Tang imparatoru Hsüan Tsung'un kızıyla evlenmek istiyordu. Bu evliliğin amacı, hakim olduğu boylar üzerindeki prestijini artırmaktı. Bu durumu kabullenemeyen Pofu Hatun, kocasını zehirledi. Akyol'un iddiasını destekleyen bazı veriler bulunsa da kaynaklardaki bilgilerin yetersizliği kesin bir sonuca varmayı engellemektedir.

Devlet Yönetimine Dair Eleştirileri

Bilge Kağan'ın ağzından aktarılan eleştirilerde, Göktürklerin bağımsızlığını kaybetmesi, toplumun yoksullaşması ve devletin yıkılmasının ana nedeni olarak başa geçen kağanların 'bilgisiz, iradesiz ve öngörüsüz' olmaları gösterilir. Bu eleştiriler yalnızca kağanlarla sınırlı kalmamış, beyler ve millet de zaman zaman eleştirilmiştir.

Özellikle bilgili kağanların sözünü dinlemeyen, başına buyruk hareket eden devlet adamları ve topluluklar, devletin zayıflamasına yol açan unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Bu eleştiriler, Bilge Kağan'ın devlet yönetimindeki ilkelerini ve Türk siyasi düşüncesine katkılarını yansıtır.