Alp Arslan

Doğumu ve İlk Yılları

Alp Arslan'ın doğum tarihi kaynaklara göre farklılık gösterir. Bazı tarihçiler 10 Ocak 1030'u, bazıları ise 1032-1033'ü kaydeder. 12. yüzyıl tarihçisi Ali İbnü'l-Esîr, alternatif bir rivayet olarak 20 Ocak 1029 tarihini de aktarır. Literatürde genellikle 20 Ocak 1029 tarihi kabul edilse de, bazı araştırmacılar 10 Ocak 1030 tarihinin daha uygun olduğunu ileri sürer.

Horasan Valisi Çağrı Bey'in oğlu ve Sultan Tuğrul Bey'in yeğeni olan Alp Arslan, devletin kuruluş döneminin zorlu koşullarında yetişti. Dandanakan Savaşı sonrası toplanan Merv Kurultayı'nda çocuk yaşta Tuğrul Bey'in hizmetine girdi ve yaklaşık üç yıl süren bu görevde devlet işlerinde sözü dinlenen bir kişi oldu.

İlk Askeri Başarılar

Babası Çağrı Bey'in 1043'te hastalanması üzerine Horasan'a dönen Alp Arslan, veliaht ilan edildi. Aynı yıl Gazneli ordusunun Toharistan'a saldırması üzerine Belh'te bulunan Alp Arslan, Gaznelileri yenilgiye uğrattı ve ardından gelen saldırıları da püskürttü. Bu başarılarından sonra babası tarafından devletin doğu sınırının koruyucusu olarak görevlendirildi.

Gazneli hükümdarı Mevdud'un Karahanlılar ve Büveyhilerle kurduğu ittifak, orduların yolda karşılaştığı hastalık ve salgınlar nedeniyle dağıldı. Karahanlı hükümdarı Arslan Han'ın Tirmiz'i yağmalaması ve Belh'e yürümesi üzerine Alp Arslan sefere çıktı ve onu mağlup etti. Arslan Han'ın barış teklifi üzerine Çağrı Bey ile görüşen Karahanlı hükümdarıyla anlaşma sağlandı.

Taht Mücadelesi ve Sultanlığı

Tuğrul Bey 1063'te öldüğünde, vasiyeti üzerine Çağrı Bey'in oğlu Süleyman Rey'de sultan ilan edildi. Ancak Alp Arslan ve Kutalmış bu durumu tanımadı. Kazvin'de Alp Arslan adına hutbe okutuldu. Kutalmış'ın Rey'i kuşatması üzerine vezir, Alp Arslan'dan yardım istedi. Damgan yakınlarında yapılan muharebede Kutalmış öldü ve Alp Arslan Rey'de tahta çıktı. Ardından veziri değiştirerek yerine Nizamülmülk'ü getirdi.

Kafkasya ve Doğu Anadolu Seferleri

1064'te Rum Gazası adıyla Gürcistan, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'ya sefer düzenledi. Bu seferde oğlu Melikşah, kardeşi Emir Yakuti ve veziri Nizamülmülk de bulunuyordu. Gürcistan ve Ermenistan'da fetihler yaptıktan sonra Bizans'ın elindeki Kars ve Ani'yi ele geçirdi. Ani'nin fethi üzerine Abbasi Halifesi, Sultan'a 'Ebu'l-Feth' (Fetihlerin babası) lakabını verdi.

1068'de Gürcü kralı IV. Bagrat'ın Şeddadiler topraklarına saldırması üzerine ikinci kez Kafkasya'ya sefer düzenledi. Gürcistan'a girerek Şekki bölgesini aldı; IV. Bagrat savaşmadan kaçtı. Tiflis, Kartli, Şirak, Vanand, Gugark, Arran, Gence ve Kars ele geçirildi. Bagrat aman dileyerek Alp Arslan'a tabi oldu.

İsyanlar ve İç Meseleler

Alp Arslan, 1064'te kardeşi Kirman Meliki Kavurd'un isyanı üzerine Doğu Anadolu seferini yarıda keserek Hemedan'a döndü. Kavurd elçi gönderip af diledi; Sultan onu affetti ve Kirman Meliki olarak bıraktı. 1067'de Kavurd tekrar isyan etti, ancak ordusunun yenilmesi üzerine yine affedildi.

1065'te Üstyurt ve Mangışlak seferine çıkan Alp Arslan, Türkmen, Kıpçak ve Cazık kuvvetlerini yendi. Kafşud komutasındaki 30.000 kişilik Kıpçak ordusunu da mağlup etti. Maveraünnehir'de fetihler yaptı, Harezm'i aldı ve atası Selçuk Gazi'nin Cend'deki mezarını ziyaret etti. Bu seferle Hazar Denizi'nden Taşkent'e kadar olan topraklar Selçuklu hâkimiyetine girdi.

Malazgirt ve Sonrası

1070'te Mekke Şerifi, Alp Arslan'ın huzuruna gelerek Mekke'de hutbenin Abbasi Halifesi ve Selçuklu Sultanı adına okunduğunu bildirdi. Sultan, Fatımi devletini ortadan kaldırmak ve Mısır'ı ele geçirmek amacıyla sefere çıktı. Bu sefer sırasında Bizans İmparatoru Romen Diyojen ile karşılaştı ve 1071'de Malazgirt Muharebesi'ni kazandı. Bu zafer, Anadolu'nun Türklere açılmasında dönüm noktası oldu.

Alp Arslan, 24 Kasım 1072'de hayatını kaybetti. Arkasında güçlü bir imparatorluk ve Anadolu'nun kapılarını Türklere açan büyük bir miras bıraktı.